Ritrýning á grein eftir Einar Steingrímsson

[container]

Um höfund

Gauti Kristmannsson

Gauti Kristmannsson er prófessor í þýðingafræði við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Rannsóknasvið hans eru almenn þýðingafræði, enskar og þýskar bókmenntir, upplýsingin í Evrópu, þýðingasaga, málstefna á Íslandi og annars staðar og íslenskar samtímabókmenntir. Sjá nánar

Retórík og gagnrýnin hugsun

Flestir háskólamenn eru sammála um að gera eigi miklar kröfur til fræðimanna og skrifa þeirra. Grein Einars Steingrímssonar er innlegg í umræðu um gæði rannsókna við háskóla á Íslandi, en Einar starfar sjálfur við háskólann í Strathclyde skv. upplýsingum á Netinu og þar áður um árabil við Háskólann í Reykjavík og víðar.

Gagnrýnin hugsun hefur lengi verið talin mikilvægur þáttur í háskólastarfi, bæði á Íslandi og erlendis, en einnig hefur lengi þótt mikilvægt að þeir sem tala í nafni vísinda sýni viðeigandi nákvæmni þegar þeir draga ályktanir af athugunum sínum. Einnig þykir það sjálfsagt að fylgja ýtrustu nákvæmni við rannsóknina sjálfa.

Nú er grein Einars greinilega hugsuð sem gagnrýni á kerfi sem hann telur vera í miklum vandræðum og er því fróðlegt að velta vöngum yfir hvernig hann kemst að niðurstöðum sínum.

Fyrst skal athuga fyrirsögnina sem er í formi spurningar, nokkuð óvenjulegt, en þó ekki þegar litið er til þess hversu áköf og pólemísk hún er. Við lestur greinarinnar kemur líka í ljós að þetta er ekki nein „rannsóknaspurning“ heldur einfaldlega retorísk spurning sem svara á með já, enda er það gert beinlínis í greininni þar sem segir „það er því varla ofreiknað að 80% akademískra starfsmanna háskóla á Íslandi séu á launum við að stunda rannsóknir sem ekkert vit er að setja peninga í“. Hvaðan höfundur hefur þekkingu til að kveða upp úr um hvaða rannsóknir vit sé að setja peninga í kemur ekki fram og ekki vísar hann til neinna rannsókna um það efni. Þetta virðist því vera hans persónulega skoðun á því hvaða rannsóknir vit sé að setja peninga í, nema hann eigi hreinlega við rannsóknir sem skili beinlínis hagnaði. Það verður þó að telja ólíklegt, því í flestum ef ekki öllum vísindagreinum fara fram tilteknar grunnrannsóknir sem engum hagnaði skila til skamms tíma, hvað sem síðar verður. Þessar rannsóknir eru jú einkum stundaðar við háskóla.

„Tölfræðilegur samanburður“

Mjög kemur á óvart hvernig greinin hefst: „Það er best að taka fram strax að þær tölur sem hér eru nefndar eru alls ekki nákvæmar.“ Höfundur er jú starfandi í raunvísindum og ætti að vita hvernig fara á með tölur og það nákvæmlega. Tölurnar í fyrirsögninni retorísku eru jú nákvæmar, talað er um 80% háskólakennara og 40% starfshlutfall þeirra. Reyndar eru svona setningar í upphafi greina vel þekktar í retóríkinni, mælskulistinni eins og hún hefur verið kölluð, en oft er erfitt að nota orðið list um sumar retórískar æfingar vegna þess hve skortir á listfengi mælenda og á það við í þessu tilfelli. En þessi fyrsta setning er klassísk „viðurkenning“ eða það sem á erlendum málum heitir concessio eða paromologia þar sem eitthvað er viðurkennt í því skyni að koma samt með veigamikil rök um viðfangsefnið.[2] Hér er þetta stílbragð notað með mjög óheppilegum hætti þar sem verið er að færa rök fyrir því að tiltekið hlutfall háskólakennara á Íslandi, einkum ríkisháskóla, sé ekki hæft til starfa sinna og í raun „undirmálsfólk“ eins og höfundur kemst svo smekklega að orði. Viðurkenningin gengur heldur ekki upp því rökin sem færð eru fyrir skoðuninni eru ekki byggð á neinum athugunum eða niðurstöðum af nokkru tagi.

Ósamræmi er í fyrirsögn og viðfangsefninu og kemur það fram í fyrirvara um Háskólann í Reykjavík en kennarar þar virðast vera undanskildir þeirri stimplun sem fram fer, þótt höfundur viðurkenni að ekki sé „allt í sómanum þar“ þá tekur hann sérstaklega fram að „vandamálið sem ýjað er að í fyrirsögninni eigi síður við þar.“ Það er því spurning hvort hluti þessara 80% sem um er að ræða starfi við HR eða ekki.

Höfundur fer síðan í það sem hann kallar „tölfræðilegan samanburð“ og verður að segjast alveg eins og er að hann er ekki burðugur og er ég hræddur um að hann færi ekki langt í félagsvísindunum á honum. Hann byrjar á því að velja sér til samanburðar Kaliforníuríki í Bandaríkjunum, á þeim forsendum að „þar er langstærstur hluti háskólakerfisins rekinn af ríkinu“. Tilvísunin í tenglinum er í eina Wikipedia síðu um háskóla í Kaliforníu, vinnubrögð sem þættu líkast til hláleg á hjá fyrsta árs nema við flesta háskóla á Íslandi. Tölur um fjölda nemenda í háskólakerfinu koma ekki fram á þeirri síðu enda giskar höfundur á að „um 10-15% háskólanemanna [séu] í rannsóknaháskólum, þar sem þær kröfur eru gerðar til kennara að þeir séu líka virkir í rannsóknum“.

Höfundur hefur heldur ekki miklar áhyggjur af aðferðafræði sinni og telur nóg að kynna sér hlutina af handahófi eins og hann segir: „Hitt er svo annað mál að það þarf varla tölfræðilegan samanburð af þessu tagi til að komast að þeirri niðurstöðu að eitthvað mikið sé að; það er nóg að kynna sér af handahófi rannsóknaframlag akademískra starfsmanna íslensku ríkisháskólanna.“ Lesandinn heldur áfram spenntur að sjá einhverjar niðurstöður af þeirri handahófsrannsókn sem höfundur telur nægja en fær aðeins í hausinn annan fyrirvara, nú innan sviga:

(Og þá þarf að geta þess fyrst að í þessum háskólum, aðallega HÍ, er að finna mikið af góðu vísindafólki, og talsvert af fólki sem stendur framarlega á alþjóðavettvangi á sínu sviði.  Það fólk líður einmitt fyrir það hvernig takmörkuðu rannsóknafé ríkisskólanna er varið í undirmálsfólk, á meðan umhverfi þeirra sem eitthvað geta versnar í mörgum tilfellum ár frá ári.)

Hér verður að gera ráð fyrir að þetta góða fólk sé í mesta lagi 20% og það er sorglegt til þess að vita að það skuli líða fyrir hvernig fénu er varið í „undirmálsfólk“, en þetta hugtak og þessi hugsunarháttur á reyndar einkum heima í hugarheimi þeirra sem aðhyllast það sem í lýðræðis- og mannréttindaríkjum teljast vera býsna annarlegar skoðanir. Vegurinn þangað er a.m.k. ekki langur.

Óeðli íslenskunnar

Höfundur agnúast síðan út í að verið sé að sinna vísindum og fræðum á íslensku og því að „gefinn út urmull af “ritrýndum fræðiritum” á íslensku, á sviðum eins og menntavísindum, hjúkrunarfræði, sálfræði, verkfræði og viðskiptafræði.“ Fjarvera læknisfræða í upptalningunni er athyglisverð, en hvort sem þau eru meðtalin eða ekki þá verður að spyrja sig hverjum höfundur telur að rannsóknirnar eiga að þjóna? Akademíunni einni og þeim fræðimönnum sem þar starfa eða því þjóðfélagi sem borgar brúsann í formi skatta? Rannsóknir tengjast kennslu og hún fer fram á íslensku að miklu leyti. Það er líka eðlilegt því fólkið sem kemur úr greinunum sem höfundur telur upp, og raunar fleirum, starfar síðan með fólki sem talar það mál fyrst og fremst og á fullan rétt á því.

Höfundur heldur því fram að það liggi „í augum uppi að það er ekki hægt að viðhafa alvöru ritrýningu í svo örlitlu fræðasamfélagi sem Ísland er, því þeir örfáu sérfræðingar sem til eru á hverju sviði þekkjast allir, og starfa gjarnan í sömu háskóladeildinni.“ Vont ef satt væri, en svona er það ekki. Höfundur benti sjálfur á í fyrri hluta greinar sinnar að margir Íslendingar væru háskólakennarar erlendis og ritstjórar tímarita á íslensku geta vel leitað til þeirra þegar þörf krefur bæði til að fá ritrýni og auk þess birta þeir líka greinar í tímaritunum íslensku. Höfundur kýs hins vegar að fullyrða án þess að benda á nokkurt dæmi að „engum sæmilegum háskóla [dytti]  í hug að vera með sín eigin tímarit, sem tækju við greinum bara frá starfsmönnum skólans, sem væru svo ritrýndar eingöngu af starfsmönnum sama skóla.“ Fyrir það fyrsta er það alls ekki óalgengt á háskólaútgáfur erlendis gefi út tímarit og í öðru lagi virðist hann einnig telja öll þessi svið svo ógnarlítil að ekki sé unnt að sinna nafnlausri ritrýni. Ég var um tíma ritstjóri Ritsins sem er ritrýnt tímarit Hugvísindastofnunar og veit um mörg dæmi þess að menn gagnrýndu og höfnuðu greinum kollega sinna enda vissi hvorugur af hinum og hafi þá grunað eitthvað létu þeir það ekki trufla sig, enda treystu þeir nafnleysinu. En það hafa aldrei þótt merkileg vísindi að veifa fremur röngu tré en öngu eins og greinarhöfundur gerir.

Höfundur telur reyndar „undirmálsfólkið“ skáka í skjóli tungumálsins sem hann telur ekki á vetur setjandi enda sé það „að sjálfsögðu fáránlegt að gefa út “fræðirit” á íslensku á sviðum sem augljóslega eru alþjóðleg í eðli sínu.“ Hugtakabeitingin hér er afar hæpin, enda er erfitt að skilgreina „alþjóðlegt eðli“. Er það eitthvað sem er bara á ensku? Eða eitthvað sem snertir ekki veruleika manna einungis á einum tilteknum stað eins og til dæmis loftslagsbreytingar? Eða eru það fræði sem enginn þarf að fjalla um eða skilja nema vísindamennirnir sem stunda þau? Undirrituðum sýnist að þetta þýði í þegar öllu er á botninn hvolft að vísindi hafi ekki neina merkingu nema þau séu sett fram á ensku. Sé sú nærtæka ályktun rétt, mætti kannski segja (takið eftir fræðilegu fyrirvörunum og viðtengingarhættinum) að höfundur sé kominn í flokk með bisnesshetjum gróðærisins sem kölluðu eftir „tvítyngdri“ þjóð. Margir þeirra voru reyndar ágætlega menntaðir erlendis og einn sá frægasti við MIT, meira að segja, en eitthvað virtist „alþjóðlegt eðli“ viðskipta þvælast fyrir þeim.

Þegar hér er komið sögu í þessari grein kemur hins vegar fram það sem líkast til er raunverulegur tilgangur hennar að undirstrika, en það er að höfundi finnst „undirmálsfólk“ vera að fá fé sem einhverjir óskilgreindir yfirburðamenn eiga að fá. Undir þetta taka nokkrir meðhöfunda í umræðuinnleggjum og fram kemur mikil vandlæting yfir því hægt sé að fá fleiri rannsóknastig fyrir grein í íslensku tímariti en þau „mikilvægustu“ erlendis. Þetta er efnislega rangt þar sem fleiri stig eru gefin fyrir erlendu tímaritin í hæsta flokki, en í þeim er ekkert íslenskt tímarit. Höfundur tínir til að þetta stafi af fjölda höfunda á erlendu greinunum, en kemur svo með dæmi um grein þar sem hann nefnir einn höfund að grein í tímaritinu Nature sem á að fá færri stig en tveir höfundar greinar í einu af þessum íslensku tímaritum sem engu máli skipta í „alþjóðlegu“ vísindasamfélagi. Vafalaust hafa verið fleiri höfundar að þessari grein, en ekki er látið svo lítið að nefna þá breytu og sýna svona vinnubrögð ekki mikinn skilning á vísindalegum vinnubrögðum eða einfaldlega kröfuna um skýrleika í texta sem þekkt er frá Hórasi, a.m.k.[3]

Niðurstaða

Niðurstaða þessarar ritrýni að greinin sé óhæf til birtingar bæði á vísindalegum vettvangi og einnig öðrum opinberum vegna þess að hún gefur sér órannsakaðar forsendur, fellir illa grundaða sleggjudóma á grundvelli þeirra og notar orðalag um annað fólk sem orkar mjög tvímælis í opinberri umræðu.

[/container]